اخلاق معاشرتي امام رضا (ع)

زبان عمل و شيوه برخورد ، تاثير فراوان تر از سخن و كلام دارد و اگر عمل همراه با آئينه فكر و زبان كلام باشد اثر عمل دلنشين تر و تاثير گذارتر خواهد بود . امام صادق (ع) مي فرمايند: (كونوا دعاه الناس باعمالكم و لا تكونو دعاه الناس بالسنتكم ) (الحياه ،ج1 ، ص 290 )‌ما مي دانيم برخوردهاي هدفدار ، از خصايص يك انسان با علم و با هدف است و در همه امور فكري ، برنامه ريزي ، تبليغ و آموزش و... سعي در تاثير گذاري مثبت دارد و همه حركات ، در رابطه با آن هدف تنظيم مي شود و معني و جهت پيدا مي كند .

اخلاق و كردار امام رضا (ع)

امام (ع) در زماني كه با افراد مختلف در حال صحبت و بحث بودند به هيچ عنوان سخن كسي را قطع نمي كردند و اگر فرد حاجتي داشت در صورت توان حاجت او را بر آورده مي كرد . و هميشه خنده ي آن حضرت تبسم بود ، و هرگز قهقهه اي از او ديده نشده است وقتي امام (ع) بر سر سفره مي نشستند همه افراد خانه را صدا مي كردند و بر سر سفره قرارشان مي داند . امام (ع) كم خواب بودند و بيشتر شبها تا صبح بيدار مي ماندند و عبادت مي كردند و دعا مي خواندند . هرگز امام (ع) سه روز ، روزه در ماه را ترك نمي كردند و صدفه مخفي مي دادند به نحوي كه اكثر مواقع در شب اين كار صورت مي گرفت .

در خصوص اين موارد حديثي از ابراهيم بن عباس نقل شده است . ابراهيم بن عباس مي گويند : من هرگز نديدم حضرت رضا (ع) به كسي ظلم كند يا سخن كسي قطع نمايد يا حاجت كسي را در صورت قدرت رد كند يا در مجلسي پاهاي خود را دراز كند يا به نشانه بي احترامي نسبت به كسي تكيه دهد يا بنده هاي خود را ناسزا گويد يا آب دهان خود را بيرون بريزد يا صدايش را به قهقهه بلند كند بلكه بلكه خنده آن حضرت تبسم بود . وقتي براي آن حضرت سفره مي انداختند ، تمام بندگان و خدمتگزاران خود ، حتي دربانان و چوپانها را در سر سفره مي نشاند . خواب آن حضرت بسيار كم و بيداريش زياد بود و بسياري از شبها تا صبح نمي خوابيد .روزه هاي مستحبي بسيار مي گرفت و هرگز سه روز را در يك ماه ترك نمي كرد .....صدقات سري آن حضرت بسيار بود (عيون اخبار الرضا )

اخلاق عملي ثامن الحجج
مهماني و آداب آن
امام (ع) بسيار به مهمان احترام مي گذاشتند و براي ايشان وضعيت مهمان از نظر مالي و پست و مقام مهم نبود هر فردي كه بر ايشان وارد مي شدند مورد احترام بالاي امام (ع) بودند و هيچ كاري را حتي جزيي به مهمان نمي سپردند و خود شخصا انجام مي دادند.
آمده است ، شبي حضرت رضا (ع) مهماني داشتند ،چراغ روشنايي نياز به اصلاح پيدا كرد ،مهمان دست خود را دراز كردند چراغ را درست كنند امام رضا (ع) دست او را كنار زدند و خود به اصلاح چراغ پرداختند و سپس فرمودند : ما قومي هستيم كه مهمانهايمان را به كاري وا نمي داريم (عيون اخبار الرضا (ع) ) احترام به مهمان بسيار بالا است و بايد با آنان با مهرباني زياد برخورد كرد چون مهمان حبيب خداست .
تواضع
يكي از اصول اخلاق ، اين است كه در موقع نياز به افراد كمك كنيم خود را برتر از ديگري ندانيم و يا احساس نكنيم به كسي نياز نداريم. حال كه اينگونه است ، ما خود را ملزم كنيم به كمك به ديگران .
در آموزه هاي ديني ما كمك كردن به مردم بسيار اهميت دارد به نحوي كه پيامبر (ص) مي فرمايند : (كسي كه صبح كند و به امور مسلمانان اهتمام نورزد مسلمان نيست ) (الاصول من الكافي ج 2 ) اين اهتمام هرچند كم باشد يكي از اصول ، تواضع است . در كمك كردن نبايد ما خود را برتر بدانيم چون ديگر امكان رفع مشكل مردم در آن موقعيت ، ممكن است پيش نيايد . در روايات آمده است : اگر كسي از امام رضا (ع) كمك مي خواست هر چند كم و ناچيز به او كمك مي كرد و نمي گفتند: من اين مقام و پست را دارم . در روايتي آمده است : يكبار كه امام رضا (ع) وارد حمام عمومي شدند يكي از كساني كه داخل حمام بود و حضرت را نمي شناخت از حضرت خواست او را دلاكي كند ، حضرت با تمام جلالتي كه داشتند شروع كردند به كيسه كشيدن آن شخص ،هنوز چيزي نگذشته بود كه افرادي كه در حمام رفت و آمد داشتند حضرت را شناختند و به آن شخص معرفي كردند آن مرد شروع كرد به عذر خواهي ، ولي حضرت بدون اينكه از كار خودشان دست بردارند ،جملاتي براي رفع ناراحتي او فرمودند و همانگونه كه دلاكي مي كردند با كلام نرم و ملايم قلب او را آرامش مي بخشيدند.
در بخش صفات و اخلاق آن حضرت از قول ابراهيم بن عباس نقل است كه گفت: چون امام رضا (ع) تنها بود و براي او غذا مي آوردند آن حضرت غلامان و نگهبان را بر سر سفره اش مي نشاند و با آنها غذا مي خورد . همچنين از ياسر خادم نقل شده است كه گفت : چون آن حضرت تنها مي شد همه خادمان و چاكران خود را جمع مي كرد ، از بزرگ و كوچك ، و با آنان سخن مي گفت . او به آنان انس مي گرفت و آنان با او . كليني در كافي به سند خود از مردي بلخي روايت مي كند كه گفت : با امام رضا (ع) در سفر بودم . پس روزي خواستار غذا شد و خادمان سيه چرده خود را نيز بر سفره خود نشاند يكي از يارانش به او عرض كرد : اي كاش غذاي اينان را جدا مي كردي . فرمود: پروردگار تبارك و تعالي يكي است و پدر و مادر هم يكي . و پاداشها بسته به اعمال و كردارهاست .

برآوره ساختن نياز مردم
يكي از وظايف اخلاقي ما در جامعه اين است كه در برآورده ساختن نيازهاي برادران ديني خود كوشا باشيم . رفع نياز از يك مسلمان و برآورده ساختن حاجت او ، نه تنها اجر و پاداشي بالاتر و برتر از بيست حج ، كه هر كدام همراه با انفاق هزاران دينار در راه خدا باشد ، دارد . (وسائل الشيعه ج 16 ص 365- 363) بلكه از محبوب ترين كارها نزد خدا به حساب مي آيد (تاريخ يعقوبي ،ج 2 ،ص 105 ) .
ما بايد از هر راهي كه مي توانيم در جهت بر آورده ساختن نياز برادر مسلمانان كوشا باشيم هر چند كه اين كوشش به جايي نرسد . امام رضا(ع) مي فرمايند: ( خداوند را در روي زمين بندگاني است كه در برآورده سختن نيازهاي مردم تلاش ميكنند .اينان روز قيامت در امانند . هر كسي كه مومني را شاد نمايد ،خداوند در روز قيامت دل او را شاد مي كن )(الاصول من كافي ج 2)
حقوق كارگر

از ديگر دستورات اسلام اين است كه حق و حقوق مردم را در زمان مشخص و به مقدار درست پرداخت گردد . اگر كارگري اجير كرديم مزد او را مشخص كنيم و سپس كار را شروع كنيم و در اتمام كار حتما پول او را بدهيم.

سليمان جعفري مي گويد : من با امام رضا (ع) وارد منزلشان شدم و كارگري سياه چهره با غلامان امام كار مي كردند امام فرمود : اين كيست ؟ گفتند كارگري است كه او را آورده ايم به ما كمك كند امام فرمود : آيا مزد او را مشخص كرده ايد ؟ گفتند : نه ، ما هرچه به او بدهيم راضي است حضرت چهره در هم كشيدند و ناراحت شدند . من پيش رفتم و به ايشان گفتم : چرا ناراحت شديد ؟ حضرت فرمود : آخر من چندين بار آنها را از اين كار منع كرده ام كه به هيچ كس كاري ندهند مگر مزد و اجرت او را تعيين كنند . اگر كارگري بدون تعيين اجرت براي تو كار كند ، حتي اگر سه برابر اجرتش را به او بدهي باز گمان مي كند به او كم پرداخت كرده اي و اگر مزد اورا تعيين كردي اگر همان مقدار هم بدهي ترا سپاسگزار است و اگر يك ذره اضافه كني بحساب مي آورد و مي فهمد كه به او زيادي هم داده اي (عيون اخبار ،ج 2 ، بحار الانوار ج 49)
تقوا ملاك برتري است

از مهمترين شرايط انسان تقوا و تدين است . بايد بدانيم كسي كه در برابر خدا كرنش نكند و به دستورات او بي اعتنا باشد ، در برابر مردم كرنش نمي كند و ارزشي براي آنها قائل نمي شود . كسي كه در برابر نعمتهاي خالق حاضر به شكر گزاري نباشد و حتي حاضر نشود نمازهاي روزانه را انجام دهد چگونه مي تواند با مردم كنار بيايد و به آنها احترام بگذارد . قرآن مي فرمايد : ( ان اكرمكم عندالله اتقاكم ) بهترين شما در نزد خداوند پارساترين شماست . پس براي احترام به ديگران بهترين معيار ما بايد معيار الهي باشد.

يكي از اهالي بلخ مي گويد : من در سفر با امام رضا (ع) به خراسان همراه بودم ، ............... . حضرت فرمودند : ...... خداي همه ي ما يكي است ، .................... پاداش به عمل است و هر كس عملش بهتر است نزد خدا مقرب تر است هر چند بنده يا سوداني سياه باشد. ( عيون اخبار الرضا ج 2 )
اسراف و تبزير
اسراف در لغت به معني زياده روي ، از حد گذشتن و ولخرجي مي باشد ( فرهنگ فارسي ص 48) و تبذير در لغت به معناي ولخرجي و گشاده بازي است ( فرهنگ فارسي ص 199 ) اسلام به شدت با مسئله اسراف و تبذير برخورد نموده است و از مسلمين خواسته ، بخورند و بياشامند اما اسراف نكنند .
اولياء دين نيز در اين خصوص دقت زيادي داشتند . امام رضا (ع) نيز در اين امر دقيق بودند و حتي بر اثر استفاده نامطلوب از مواد غذايي به مصرف كنندگان تذكر مي داد كه رعايت اين اصل اساسي را بنمايند تا همگي بتوانند از نعمتهاي خداوند متعال استفاده نمايند . ياسر خادم مي گويد : روزي غلامان حضرت ميوه اي خوردند و آن را به پايان نرساندند و به دور انداختند . حضرت رضا (ع) به آن فرمود : سبحان الله اگر شما از همين ميوه نيم خورده بي نياز هستيد بدانيد افرادي هستند كه به آن محتاج اند ، آن را به افرادي كه احتياج دارند برسانيد. ( عيون اخبار الرضا(ع))
نتيجه گيري ( استنتاج )

درخصوص فضايل اخلاق عمل امام رضا (ع) مطالب بسيار است و در اين مدت كوتاه نمي توان همه خصايص آن حضرت را بيان كرد . هر چند كه ما نيز نبايدكوتاهي كنيم و در مناسبتهاي مختلف ويژگيهاي آن امام همام را بازگو كنيم تا بتوانيم هرچند ناچيز نسل جوان را با اين اخلاق و روحيات آشنا كنيم .

در اخلاق عملي بايد از افرادي نام برد كه جامع تمام فضائل باشند . امام علي بن موسي الرضا عليه السلام جامع تمام فضائل بودند ، به طوري كه تمام صفات عالي در ايشان جمع شده بود . خصايص شريف امام (ع) قسمتي از صفات جدش ، بزرگترين پيامبر خدا (صلي الله عليه وآله ) بود كه از ميان پيامبران ممتاز بودند . بنابر اين بيان رفتارهاي عملي اين عزيز غريب به ما كمك مي كند تا به فضائل رفتاري و اخلاقي مناسبي برسيم .

امام رضا (ع) اسوه وكانون مهر و عاطفه نسبت به بندگان خدا بود و اين مي تواند الگويي مناسب براي ما باشد تا بتوانيم فضائل مناسب اخلاقي اين بزرگواران را جايگزين رذايل اخلاقي خود كنيم . البته بايد متذكر شد كه هدف و فلسفه اين آموزشها صرفا استفاده از مسائل كاربردي آن نيست بلكه منافع و سودمنديهاي ديگر نيز در پي دارد كه گاه فقط به منظور تامين آن لازم است . با تقويت روحيه و انجام به عمل آن بزرگواران اقدام كنيم .

براي ما به عنوان رهروان راه امام (ع) ، استفاده تنها از كتب و نوشته ها كافي نيست و بايد به صورت منحصر به فرد ، با نگاه و زاويه جديد رفتار و سكنات آن بزرگوار را در بحث اخلاق كاربردي به كار بنديم تا قادر باشيم نقطه عطفي در رفتار و كردار خود و ديگران داشته باشيم.